خدای نور و نورون قسمت دوم
قسمت دوم | پرسشی که از کلاس بیرون آمد
استاد نبوی کیفش را برداشت و پیش از خروج از کلاس گفت:
ـ جلسه بعد جواب نمیخوام؛ مسیر فکرتون رو میخوام.
چند ثانیه سکوت برقرار شد. بعد سحر آرام به طرفم خم شد:
ـ خب، خانم فیلسوف! نابود شدی؟
ـ هنوز نه.
آریا گفت:
ـ من فقط فهمیدم برای امتحان باید دعا کنم!
خندیدیم. دفترم را بستم، اما چشمم هنوز روی جملهای بود که زیر عنوان درس نوشته بودم:
خدای نور یا نورون؟
دانشجوها یکییکی بیرون رفتند. صدای کشیدهشدن صندلیها روی کف کلاس و بستهشدن در، آرامآرام محو شد. من ماندم و پنجرهای که باران روی شیشهاش راه میرفت.
جمله استاد در ذهنم تکرار میشد:
«اگر خدا بخواهد به دل شما برسد، از چه راهی میآید؟»
خودکار را میان انگشتهایم چرخاندم. این دیگر سؤالی نبود که بشود جوابش را از جزوه پیدا کرد.
هنوز بخشی از من به خدای کودکیام وابسته بود؛ همان خدایی که دوستش داشتم، بیآنکه دقیقاً بدانم چرا.
مسجد رفتن با مادربزرگ برایم بیشتر از عبادت، مجموعهای از خاطرهها بود: بوی فرشهای قدیمی، صدای صلوات زنها، چادر گلدار مادربزرگ و شکلاتهایی که بعد از نماز توی دستم میگذاشت. آن روزها نماز میخواندم تا زودتر سلام بدهم و سراغ شکلاتم بروم.
اما حالا، میان کدها و الگوریتمها، پرسشهای دیگری داشتم.
هرچه بیشتر درباره شبکههای عصبی و یادگیری ماشین میخواندم، بیشتر متوجه پیچیدگی جهان میشدم. گاهی میان صفر و یک، به چیزی فکر میکردم که در هیچکدام جا نمیشد.
نمیخواستم از نظم طبیعت، سادهلوحانه نتیجه بگیرم که پس خدا را پیدا کردهام. سؤال سختتر از این حرفها بود:
آیا میشد میان علم و ایمان پلی ساخت، بیآنکه یکی را قربانی دیگری کنیم؟
قطرهای از بالای شیشه جدا شد و پایین لغزید.
زیر لب گفتم:
ـ خدایا، بذار بفهممت؛ نه فقط باور کنم... بفهمم.
دستی محکم به پشتم خورد.
ـ رفتی تو فکر؟ حواست به شکمت نیست؟ صدای قار و قورتت تا اون سر راهرو میاد!
از جا پریدم. سحر بود.
ـ دستت نشکنه! مردم از این ضربه!
خندید.
ـ میدونم. خسیسخانم! پول کافه نمیدی، همهاش خرج کتاب میشه. امروز مهمون منی.
ـ چرا؟
دست چپش را جلو آورد. حلقهای در انگشتش برق میزد.
چند لحظه نگاهش کردم.
ـ وای... مبارکه! کی نامزد کردی؟
صورتش سرخ شد.
ـ دیشب. یه مراسم کوچیک، فقط خانوادهها.
دستم را دور شانهاش انداختم.
ـ مبارک باشه دختر!
لبخند زد، اما خندهاش تا چشمهایش نرسید.
آریا از انتهای راهرو به ما رسید.
ـ دلت طاقت نیاورد، به مبینا گفتی؟
سحر شانه بالا انداخت.
ـ دوستمه دیگه. تازه میخوام با خرج تو شیرینی مهمونش کنم.
آریا خندید.
ـ پس منم یکی از دوستامو میارم که حساب برابر بشه.
راه افتادیم طرف کافه. باران هنوز میبارید و برگهای خیس زیر کفشهایمان صدا میدادند.
آرام از سحر پرسیدم:
ـ جدی چی شد؟ اینقدر یهویی؟
ـ برای ما یهویی بود. پدر و مادرا تصمیم گرفتن.
ـ خودت چی؟
نگاهم نکرد.
ـ همهچی رو چیدن. نامزدی، بعد عقد، بعد عروسی. حتی رنگ دکور رو هم انتخاب کردن. انگار فقط مونده ما بریم امضا کنیم.
ـ خودت میخوای؟
چند ثانیه سکوت کرد.
ـ نمیدونم.
همین دو کلمه در ذهنم ماند. بعد دوباره شروع کرد به حرفزدن درباره لباس و مهمانی و گلهای مراسم؛ انگار میخواست آن جواب کوتاه را زیر انبوهی از جزئیات پنهان کند.
در کافه، کنار پنجره نشستیم. بوی قهوه تازه با هوای گرم داخل آمیخته بود.
سحر پرسید:
ـ خب خانم مهندس فیلسوف، چی میخوری؟
گفتم:
ـ صبر کن آریا بیاد. یه چیزی سفارش میدم که جیب جفتتون رو خالی کنه!
خندید. بعد نگاهش را روی من نگه داشت.
ـ مبینا، تو چی؟ ازدواج؟
ـ فعلاً توی برنامهم نیست.
ـ چرا؟
نگاهم به بخار روی شیشه افتاد. مادر، بیماریاش، هزینههای درمان، دیالیز و نگرانیهای پدر از ذهنم گذشت.
گفتم:
ـ شاید وقتی درسم تموم شد، کار پیدا کردم و اوضاع خونه یه کم بهتر شد... اون موقع.
سحر لبخند زد.
ـ اون موقع شاید یکی هم پیدا شد.
ـ شاید.
آریا با محمد شاکری وارد شد. از دیدنشان تعجب کردم.
آریا گفت:
ـ چرا اینجوری نگام میکنی؟ ما با هم صلح کردیم!
محمد خندید.
ـ بعضی مرزها رو خودمون میکشیم؛ بعد هم خودمون باید جابهجاشون کنیم.
سحر سفارشها را داد و دوباره از نامزدیاش گفت. من گوش میدادم، اما جمله محمد در ذهنم مانده بود.
کمی بعد رو به او کردم.
ـ آقای شاکری، شماره استاد نبوی رو دارین؟
آریا خندید.
ـ وسط نامزدی ما هم ولکن نیست!
محمد گوشیاش را درآورد.
ـ بگیر.
شماره را ذخیره کردم.
ـ اتفاقاً سؤال امروزتون رو دوست داشتم.
ـ کدوم سؤال؟
ـ اینکه چطور میشه وجود یک بُعد غیرمادی رو فهمید.
مکث کرد.
ـ بعضی سؤالها رو نباید زود جواب داد.
پرسیدم:
ـ شما جوابش رو دارین؟
لبخند کمرنگی زد.
ـ نه.
همین «نه» برایم جالبتر از یک جواب آماده بود.
نزدیک سه بعدازظهر، کلاسها تمام شد. باران بند نیامده بود. اسنپ را باز کردم؛ ماشینی پیدا نمیشد. زیر سقف ایستگاه ایستادم و گوشی را دوباره نگاه کردم.
ـ خانم عزتی؟
برگشتم. محمد بود. چتر مشکیاش را در دست گرفته بود و کتابی از کیفش بیرون آورد.
ـ اینو بگیر. فکر کردم به سؤالهاتون بخوره.
روی جلد نوشته بود: «اخلاقیات و دنیای دیجیتال».
ـ برای من؟
ـ بله. یه گروه هم داریم؛ چند نفر از بچهها و استاد نبوی. درباره همین بحثها گفتوگو میکنیم. اگه خواستید، لینکش رو میفرستم.
ـ حتماً.
همان لحظه گوشیام زنگ خورد. بابا بود.
ـ سلام باباجون! چه خبر؟ الان یاد من افتادی؟
خندهاش از پشت تلفن آمد.
ـ دخترم، اون طرف خیابونم. دلم نیومد تو این بارون بمونی. مرخصی گرفتم، اومدم دنبالت.
سرم را بلند کردم. پراید نقرهای بابا کنار جدول ایستاده بود. برایم دست تکان داد.
شمارهام را برای محمد خواندم و گفتم:
ـ ببخشید، باید برم.
بابا وقتی محمد را دید، از ماشین پیاده شد.
ـ معرفی نمیکنی دخترم؟
ـ بابا، آقای شاکریه. همکلاسی منه.
محمد دستش را جلو برد.
ـ خوشحالم از آشناییتون.
ـ همچنین پسرم.
سوار شدم. محمد زیر باران ایستاده بود و دست تکان میداد. کتاب روی پایم بود.
چند دقیقه سکوت گذشت. بابا گفت:
ـ دختر بابا...
ـ بله؟
ـ این پسر باکلاس، کتاب و شماره و بارون...
خندید.
ـ امیدوار شدم دیگه رو دستم نمیمونی!
ـ بابا!
ـ چی؟ شماره هم درسی بود؟
ـ برای یه گروه معرفتیه.
ـ بله، عاقلان دانند!
خندیدم. بعد خودش گفت:
ـ میدونی من و مامانت هم یه جورایی همینطوری شروع کردیم؟
ـ چطوری؟
ـ یه روز تو سالن مطالعه دیدمش. داشت «پلهپله ملاقات با خدا» میخوند. بهونه کردم درباره کتاب ازش بپرسم.
ـ و بقیهاش؟
ـ بقیهاش رو که میدونی.
به خیابان خیره شدم.
ـ همینقدر ساده؟
دستش را روی فرمان جابهجا کرد.
ـ ساده نبود؛ ولی واقعی بود.
بعد از چند لحظه پرسیدم:
ـ بابا، فکر میکنی منم یه روز عاشق میشم؟
نگاهش برای لحظهای به من افتاد.
ـ مطمئنم.
ـ از کجا؟
ـ چون دلت بزرگه. فقط عجله نکن.
چیزی نگفتم. باران چراغهای خیابان را روی آسفالت پخش کرده بود.
وقتی رسیدیم، حوض حیاط از باران پر شده بود و آب از لبهاش سرریز میکرد. درخت انار گوشه حیاط خیس و براق بود. یک انار سرخ چیدم و وارد خانه شدم.
ـ سلام! اهالی خونه! مبینا و باباش اومدن!
جوابی نیامد.
خانه بیش از حد ساکت بود.
بارانیام را روی جالباسی انداختم و به اتاق مادربزرگ رفتم. روی تخت دراز کشیده بود.
ـ سلام دخترکم. خیس شدی؟ برو خودتو خشک کن.
کنارش نشستم.
ـ مامان چی؟
ـ خوابیده مادر. یه کم سرما خورده. بهش دمنوش دادم.
دستم را روی دستش گذاشتم. انگشتر قدیمیاش هنوز در انگشتش بود. روی طاقچه، عکس سیاهوسفید بابابزرگ قرار داشت و کنار آن عکس پسری جوان با لبخندی کمرنگ.
چهرهاش را درست به یاد نمیآوردم.
مادربزرگ نگاهم را دنبال کرد.
ـ محمده.
اسم را میشناختم؛ عموی بزرگم، برادر بابا. اما برای من بیشتر یک اسم بود تا یک آدم.
مادربزرگ انگشتش را روی انگشتر کشید.
ـ آخرین باری که رفت، قبلش مشهد رفته بود زیارت. همین انگشتر رو برام آورد. گفت: مادر، نگهش دار.
چشمش به عکس افتاد و ساکت شد.
پرسیدم:
ـ دلتون براش تنگ میشه؟
جوابی نداد. فقط قاب عکس را کمی صاف کرد.
بابا آن زمان شش ساله بود و خاطره زیادی از برادرش نداشت. من هم چیزی نمیدانستم؛ جز اینکه مادربزرگ هنوز عکس او را کنار عکس پدربزرگ نگه میداشت.
بلند شدم تا غذا را گرم کنم. از آشپزخانه صدای پدر آمد:
ـ مبینا، بعد غذا برای مامانت آبپرتقال بگیر. یه سوپ هم بذار براش.
ـ چشم.
پدر پرتقالها و هویجهایی را که در راه خریده بود، روی اپن گذاشت. چند لحظه کنار سینک ایستاد و گفت:
ـ سه روز دیگه نوبت دیالیزشه.
دستم روی ملاقه ماند.
همین یک جمله کافی بود تا خستگی پدر را دوباره ببینم؛ خستگی بیمارستان و دارو و آزمایش و رفتوآمدهایی که سالها بود تمام نمیشد.
یک بار پزشک گفته بود شاید لازم باشد اعضای خانواده هم برای بررسی سازگاری آزمایش بدهند. وقتی صحبت از کلیه من شد، پدر نگذاشته بود جمله پزشک تمام شود.
ـ نه.
پزشک گفته بود:
ـ آقای عزتی، هنوز چیزی مشخص نیست...
اما پدر دوباره گفته بود:
ـ دخترم تازه اول راهشه.
آن روز نمیدانستم باید از پافشاریاش ناراحت باشم یا به او افتخار کنم.
آبپرتقال را گرفتم و به اتاق مادر رفتم. خواب بود. صورتش رنگپریده به نظر میرسید. پتو را تا روی شانههایش کشیدم و دستش را گرفتم.
پلک زد.
ـ تویی دخترم؟
ـ خودمم. یه نیم ساعتی میشه رسیدیم.
لیوان را جلو بردم.
ـ اینو بخور، بعدشم قرصات.
خواست از جایش بلند شود.
ـ پاشم شام درست کنم...
دستم را روی شانهاش گذاشتم.
ـ یه قدم دیگه برداری، خودم دیالیزت میکنم!
متعجب نگاهم کرد و خندید.
ـ دیوونه!
ـ سوپ گذاشتم. شام هم خودم کوکو میذارم. شما فقط وظیفه دارید بیمار محترمی باشید که حرف دکتر و دخترش رو گوش میده.
لبخند کمرنگی روی صورتش نشست.
ـ دستت درد نکنه عزیز دلم.
چند لحظه نگاهم کرد و گفت:
ـ خدایا شکرت... برای داشتن این مبینا.
سرم را پایین انداختم.
ـ حالا خدا رو شکر کن که دخترت آشپزی هم بلده!
از آشپزخانه صدای پدر بلند شد:
ـ مبینا! غذات داره ته میگیره!
مادر خندید. من هم خندیدم. برای چند ثانیه، دیالیز و دارو و نگرانی از خانه بیرون رفتند.
فقط صدای خندهمان ماند.
در دلم گفتم: خدایا، این صداها را از من نگیر.
شب، وقتی خانه آرام گرفت، کتابی را که محمد داده بود از کولهام بیرون آوردم. روی صفحه اول، با خودکاری مشکی نوشته بود:
«تقدیم به آنان که در دل کدها و الگوریتمها، هنوز چشم از معنا برنمیدارند.»
پایین جمله، نام محمد شاکری بود.
صفحه را برگرداندم. عنوان فصل اول توجهم را جلب کرد:
«تکنولوژی، معنا و فراموشی خدا»
زیر لب گفتم:
ـ بد شروع نکردی، آقای شاکری.
هنوز چند صفحه نخوانده بودم که پیامی از او رسید. لینک گروهی در ایتا بود با نام «گفتوگوی بینباوری».
زیر نام گروه نوشته بودند:
«پاتوقی برای پرسشهای جدی؛ حتی پرسشهایی که جوابشان را نمیدانیم. فقط با یک شرط: احترام.»
وارد شدم. چند پیام را خواندم.
یکی نوشته بود:
«اگر خدا هست، چرا اینهمه چیز توضیحندادنی وجود داره؟»
پیام دیگری آمده بود:
«اگر خدا هست، چرا گاهی هیچ نشونهای ازش نیست؟»
و کسی پاسخ داده بود:
«شاید مسئله نبودن نشونه نیست؛ شاید مسئله اینه که ما دنبال چه جور نشونهایم.»
بعد پیام تازهای ظاهر شد:
«پس رنج و ظلم رو چی کار میکنید؟»
انگشتم روی صفحه ثابت ماند.
صورت رنگپریده مادر، دست گرمش و صدای پدر دوباره به ذهنم برگشت.
اگر خدا هست، این همه درد برای چیست؟
جوابی ننوشتم. برای اولینبار از نداشتن جواب خجالت نکشیدم.
پیام تازهای آمد.
استاد نبوی نوشته بود:
«خانم عزتی، خوش آمدید. امیدوارم اینجا بیشتر سؤال بپرسید تا اینکه دنبال جوابهای آماده باشید.»
یک سلام و تشکر فرستادم.
از آشپزخانه صدای مامانطاهره آمد:
ـ مبینا! چشمات رو از تو اون گوشی بردار. بیا آبهویجت رو بخور.
گوشی را روی کتاب گذاشتم و بیرون رفتم.
مامانطاهره لیوان را مقابلم گذاشت. کنار آن بشقاب کوچکی کیک بود.
ـ بخور مادر.
ـ عاشقتم، مامانی.
نگاهش به گوشی افتاد.
ـ باز چی پیدا کردی؟
ـ یه گروه برای بحثه؛ درباره خدا، ایمان، هوش مصنوعی... از این چیزها.
ابرو بالا انداخت.
ـ هوش مصنوعی هم دیگه رسیده به خدا؟
خندیدم.
ـ هنوز معلوم نیست خدا به هوش مصنوعی رسیده یا هوش مصنوعی به خدا!
سر تکان داد.
ـ شما جوونا انگار قسم خوردین هیچچیزی رو ساده نذارین.
بعد کمی مکث کرد و گفت:
ـ خدا برای هرکسی یه جوری خودش رو نشون میده.
ـ مثلاً؟
ـ برای یکی روی سجاده، برای یکی وسط بارون، برای یکی هم شاید درست وسط یه سؤالی که هنوز جوابش رو پیدا نکرده.
نگاهش کردم.
ـ تو هیچوقت شک کردی؟
این بار جوابش فوری نیامد.
ـ چرا. منم آدمم، مادر.
ـ بعدش چی شد؟
دستش را روی لبه لیوان کشید.
ـ شک کردم، ترسیدم، پرسیدم... دوباره پرسیدم.
ـ جواب گرفتی؟
دست روی موهایم کشید.
ـ بعضی جوابها رو گرفتم. بعضیا هنوز مونده.
بعد آرام گفت:
ـ شک برای من آخر راه نبود، مبینا. یه در بود.
ـ درِ چی؟
ـ درِ جستوجو.
ساکت ماندم.
مامانطاهره ادامه داد:
ـ فقط یه چیز رو یادت باشه. ایمانی که با یه سؤال فروبریزه، شاید از اول هم اونقدر که فکر میکردیم ریشه نداشته.
آن شب کتاب محمد را کنار لپتاپ گذاشتم. دو چیز کنار هم بودند که تا چند وقت پیش در ذهنم از دو دنیای متفاوت میآمدند: کتابی درباره معنا و لپتاپی پر از کد.
اعلان تازهای در گروه ظاهر شد:
«گفتوگوی زنده با استاد نبوی ـ ساعت ۲۰:۳۰
موضوع: آگاهی در عصر هوش مصنوعی؛ آیا ماشین میتواند آگاه باشد؟»
ساعت ۲۰:۱۵ بود.
لایو که شروع شد، تصویر استاد نبوی روی صفحه آمد؛ همان عینک باریک طلایی و قفسه شلوغ کتابها پشت سرش.
گفت:
ـ امشب میخواهیم درباره چیزی حرف بزنیم که شاید چند سال دیگر دیگر عجیب نباشد. اگر روزی ماشینی بتواند مثل انسان حرف بزند، تصمیم بگیرد، شعر بگوید و حتی از مرگ خودش بترسد، آیا حق داریم بگوییم آگاه است؟
پیامها پشت سر هم بالا میآمدند.
سحر نوشته بود:
«استاد، یعنی ممکنه یه روز هوش مصنوعی بره مسجد؟»
آریا جواب داده بود:
«اگه بره، احتمالاً از ما هم زودتر میرسه صف اول!»
چند نفر خندیدند.
اما پیام محمد توجهم را جلب کرد:
«اگر ماشین روزی آگاه شود، آیا حق دارد درباره خالق خودش سؤال کند؟»
استاد گفت:
ـ مسئله دقیقاً همینجاست. ما هنوز حتی درباره خود آگاهی توافق نداریم. نمیدانیم آگاهی فقط محصول فعالیت مغز است یا ابعاد دیگری هم دارد.
انگشتهایم روی صفحهکلید نشست.
نوشتم:
«استاد، اگر یک هوش مصنوعی شعری بنویسه که من رو به گریه بندازه، آیا خودش غم شعر رو فهمیده یا فقط کلمات رو طوری کنار هم گذاشته که من گریه کنم؟»
استاد کمی مکث کرد.
ـ سؤال خوبیه. اینجا میان پردازش اطلاعات و فهم معنا فاصلهای هست که هنوز دربارهاش اختلافنظر داریم. جان سرل با مثال اتاق چینی دقیقاً همین مسئله رو مطرح میکنه: آیا دستکاری نمادها، الزاماً به معنای فهمیدن اونهاست؟
نوشتم:
«پس ممکنه از بیرون شبیه فهمیدن باشه، ولی ما ندونیم واقعاً پشت اون پاسخ چه اتفاقی افتاده؟»
ـ بله.
محمد نوشت:
«و اگر یک روز خودش بپرسه: خالق من کیست؟»
چشمم روی جمله ماند.
استاد هنوز پاسخی نداده بود که صدای مامانطاهره از آشپزخانه بلند شد:
ـ مبینا! کوکو داره میسوزه!
از جا پریدم.
ـ یا خدا!
دویدم سمت آشپزخانه. مامانطاهره با کفگیر بالای ماهیتابه ایستاده بود.
ـ ببین! خداشناسیات داشت شاممون رو به شهادت میرسوند!
خندیدم.
ـ مامانی، یه سؤال.
ـ بپرس.
ـ اگه یه روز یه ماشین از خالق خودش بپرسه، چی جوابش میدیم؟
کفگیر را پایین آورد و چند لحظه نگاهم کرد.
ـ اول باید بفهمی خودش کیه.
ـ یعنی چی؟
ـ آدمی که خودش رو نشناسه، خدا رو هم درست نمیشناسه.
بعد برگشت سمت ماهیتابه.
ـ حالا بیا اول این کوکو رو بشناس، فیلسوف!
کنارش ایستادم و خندیدم. اما جملهاش از ذهنم بیرون نرفت:
اول خودت را بشناس.
آن شب، وقتی خانه خوابید، دوباره گوشیام را برداشتم. پیام خصوصی تازهای داشتم.
محمد شاکری نوشته بود:
«سلام خانم عزتی. سؤال امشبتون درباره آگاهی برای من هم جالب بود. فکر میکنم مرز میان اطلاعات و فهم، یکی از مهمترین مسئلههای آینده باشه.»
نوشتم:
«سلام. من بیشتر از آینده، درباره خودمون کنجکاوم. شاید هنوز نمیدونیم آگاهی دقیقاً چیه.»
جواب داد:
«شاید چون هنوز خودمون رو کامل نفهمیدیم.»
به صفحه خیره شدم. بعد نوشتم:
«پس شاید سؤال ماشینها درباره خدا، قبل از هر چیز سؤال ما درباره خودمونه.»
این بار پاسخ کمی دیرتر آمد.
«به نظرم همینطوره.»
گوشی را کنار گذاشتم.
به پنجره نگاه کردم. باران هنوز میبارید. در اتاق کناری، مادر خوابیده بود. روی میزم لپتاپ روشن بود و کتاب محمد کنار آن قرار داشت.
دو جهان کنار هم؛ نور صفحهنمایش و سکوت یک سؤال قدیمی.
دستم را روی کتاب گذاشتم.
شاید راه خدا از جایی که انتظارش را دارم شروع نشود؛ شاید از مسجد، از یک سؤال، از کنار تخت مادری بیمار یا از لحظهای که آدم، میان این همه دانستن، جرئت میکند اعتراف کند:
نمیدانم.
باران روی شیشه لغزید.
چراغ کوچک لپتاپ در تاریکی اتاق روشن ماند.
و من، میان نور و نورون، تازه قدم اول را برداشته بودم.
پایان قسمت دوم

نظرات (0)
هنوز نظری ثبت نشده. اولین نفر باش!